Analyse: Regenboog maansteen

Regenboogmaansteen of witte labradoriet?

Onderaan de pagina vind je een korte samenvatting en kun je een pdf met alle info en foto’s downlaoden.

Maansteen is tegenwoordig meer een verwijzing geworden naar het effect van een ‘flash’ bij verschillende veldspaten, dan een naam voor een specifiek mineraal. Met de toenemende populariteit van maansteen wordt de naam ook aan allerlei soorten veldspaat gegeven die soms helemaal geen enkele vorm van blauwe ‘flash’ vertonen, waardoor ze mijns inziens niet echt de naam maansteen waarmaken. Zo kennen we inmiddels zwarte, grijze, roze, perzik, witte, beige, groene en regenboog maansteen. De exacte mineralogische samenstelling van deze soorten is vaak niet bekend maar is voor de meeste liefhebbers en verkopers ook niet interessant, maansteen is booming business…

Regenboog maansteen is op dit moment misschien wel de meest populaire ‘maansteen’ die op de markt is, vooral afkomstig uit India en Sri Lanka. In de basis is het een witte glasachtige steen met een voornamelijk meerkleurige (regenboog) flash, vandaar ook de naam. Er is veel discussie over of dit nu eigenlijk witte labradoriet is of ‘echte’ maansteen.

Om goed antwoord op die vraag te kunnen geven moet ik toch even iets uitleggen over hoe de grote groep van veldspaten, waar maansteen en labradoriet beide onder vallen, is ingedeeld. De mineralen in de veldspaatgroep worden op basis van hun chemische samenstelling namelijk verdeeld in twee reeksen met drie mogelijke eindvormen; een kalium veldspaat zoals orthoklaas of microklien (KAlSi3O8), een natrium veldspaat albiet (NaAlSi3O8) en een calcium veldspaat anorthiet (CaAl2Si2O8). De mineralen tussen de kalium veldspaat en albiet noemen we de alkaliveldspaten en tussen albiet en anorthiet noemen we de plagioklaasveldspaten. Klassieke ‘echte’ maansteen is mineralogisch een combinatie van orthoklaas of microklien met albiet en behoort dus tot de groep van de alkaliveldspaten. Labradoriet is een combinatie van albiet en anorthiet en hoort dus tot de groep van de plagioklaasveldspaten.
Figuur 1 Fase diagram veldspaat groep (Muskid - Own work, CC BY-SA 4.0 https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=46491727)

Het parelmoer effect of de flash waar de maansteen zo bekend om is, zien we wanneer opvallend licht gebroken wordt door de afwisselende laagjes orthoklaas/microklien en albiet die door ontmenging tijdens de afkoeling ontstaan. Dit effect wordt ook wel Schiller-effect of adularescentie genoemd, vernoemd naar adulaar (een variëteit van orthoklaas of microklien) waarbij het optische effect voor het eerst beschreven werd. Bij labradoriet treedt een soortgelijk effect op door een soort lamellen van albiet en anorthiet die zorgen voor de regenboogkleuren of labradorescentie. Deze parallelle laagjes of lamellen zien we in meer plagioklaasveldspaten als een soort streping of striatie in de steen terug.

In de internationale edelsteenhandel (en dan bedoel ik niet de handel in getrommelde stenen en siervoorwerpen) wordt een witte doorschijnende tot transparante veldspaat met voornamelijk blauwe flash nog steeds gezien als de klassieke ‘echte’ of ‘normale’ maansteen. Daarbij geldt: hoe helderder de maansteen en hoe blauwer de adularescentie, hoe kostbaarder de steen. Prijzen voor goede maansteen kunnen oplopen tot wel $100 per karaat. Uiteraard spelen ook insluitsels en grootte een rol in de prijs. Wanneer er meerdere (regenboog) kleuren aanwezig zijn spreekt men in de edelsteenhandel vaak over ‘regenboog maansteen’ waarvan meestal gezegd wordt dat het hierbij eigenlijk gaat om witte labradoriet. Deze stenen zijn aanzienlijk goedkoper dan de ‘echte’ maansteen. Die aanduiding regenboog maansteen lijkt nu in de gewone handel overgenomen te zijn voor alle witte veldspaat met blauwe- of regenboogkleurige flash.

Spencer publiceerde al in 1930 over maansteen uit Sri Lanka dat deze bestond uit een mengsel van orthoklaas en albiet. In een publicatie van Iamsupa, Srithai en Boomsoong uit 2016 blijkt ook uit hun analyse van maansteen uit Sri Lanka (Ceylon moonstone) dat het chemisch gezien gaat om orthoklaas met albiet, ‘echte’ maansteen dus. Zij hebben ook een brekingsindex gemeten van 1.515-1.525, passend bij echte maansteen.

Ik liet een monster analyseren van een ruw stuk regenboog maansteen uit India. Uiterlijk zichtbaar een witte glasachtige veldspaat met deels aanwezige striatie die typisch is voor plagioklaasveldspaten en hier en daar blauwe flash. Chemische analyse met behulp van EDX/EDS, Raman spectroscopie en röntgendiffractie (XRD) bevestigen de aanwezigheid van albiet en anorthiet, de twee eindvormen van veldspaat van de plagioklaasreeks. Ook bij het bestuderen van doorgeslagen trommelstenen van Indiase regenboog maansteen is de typische plagioklaas streping gevonden. Evenals bij een ruw stuk maansteen met regenboogkleuren uit Tamil Nadu, India.

Ruw stuk regenboog maansteen (India), 6 cm breed; witte glasachtige veldspaat met hier en daar vooral blauwe flash.
Detailopname via USB-microscoop van blauwe adularescentie.
Detailopname via USB-microscoop van duidelijk aanwezige striatie die typisch is voor plagioklaasveldspaten.
Ruwe regenboog maansteen, Tamil Nadu. Ruw stuk op sokkel (3 cm breed) met duidelijke regenboogkleuren.
Detailopname via USB-microscoop van regenboogkleurige flash en duidelijk aanwezige striatie die typisch is voor plagioklaasveldspaten. Het zwarte mineraal aan de zijkanten is biotiet.
Regenboog maansteen trommelstenen, India. Links en midden: gepolijste en gebroken trommelstenen met nauwelijks flash of regenboogkleuren.
Detailopname via USB-microscoop van regenboogkleurige flash en duidelijk aanwezige striatie die typisch is voor plagioklaasveldspaten. Het zwarte mineraal is biotiet.

Nader onderzoek van drie cabochons en een facet geslepen maansteen uit India leverde op dat twee van de vier maanstenen een brekingsindex laten zien van 1.51-1.52, passend bij ‘echte’ orthoklaas-albiet maansteen. Deze hebben ook voornamelijk een blauwe adularescentie. De twee andere hebben meer regenboogkleuren, plagioklaas streping en een brekingsindex van 1.55-1.56, passend bij een plagioklaas veldspaat zoals labradoriet.

Labradoriet bestaat feitelijk uit een verhouding albiet:anorthiet van 30:70 tot 50:50. Omdat dit chemisch overeenkomt met de geanalyseerde stukken Indiase regenboog maansteen zou je die inderdaad ook witte labradoriet kunnen noemen, ze horen in ieder geval tot de plagioklaasveldspaten. De naam maansteen is populairder en levert waarschijnlijk meer geld op dan wanneer het (witte) labradoriet genoemd wordt.

Maansteen cabochon (4 x 2,3 cm), India. Met regenboogkleurige flash en rechtsboven striatie.
Detailopname via USB-microscoop van regenboogkleurige flash en duidelijk aanwezige striatie die typisch is voor plagioklaasveldspaten.

Maansteen facet- en cabochon geslepen (4,45 ct, 2,20 ct en 1,75 ct), India. Links en midden: uitsluitend blauwe flash en geen striatie zichtbaar. Rechts: regenboogkleuren en duidelijk aanwezige striatie die typisch is voor plagioklaasveldspaten. Onder: detailopnames via USB-microscoop.

Samengevat

Hoewel regenboog maanstenen op basis van een aantal eigenschappen feitelijk verschillende mineralen kunnen zijn binnen de veldspaat groep, is dit zonder nader onderzoek met het blote oog nauwelijks te onderscheiden. Er is materiaal dat als regenboogmaansteen wordt aangeboden dat inderdaad witte labradoriet genoemd kan worden, maar niet alle zoals nu door sommigen beweerd wordt. Uit analyse blijkt dat de onderzochte regenboog maansteen uit Sri Lanka chemisch gezien ‘echte’ orthoklaas-albiet maansteen is en tot de alkaliveldspaten behoort. De regenboog maanstenen uit India die onderzocht zijn zijn chemisch gezien albiet-anorthiet en behoren tot de plagioklaasreeks waartoe ook labradoriet behoort. De aanduiding ‘witte labradoriet’ zou voor die stenen gebruikt kunnen worden waarin duidelijke plagioklaas streping zichtbaar is met een loep of micrsocoop. Verder onderscheid kan alleen gemaakt worden met nadere analyse.

Hoewel de zuivere scheiding van de verschillende soorten regenboog maansteen voor het grote publiek misschien niet interessant is maar ook niet praktisch uitvoerbaar, geeft deze informatie hopelijk toch meer duidelijkheid.

Er zijn ook analyses beschikbaar van roze/perzik maansteen, groene maansteen en zwarte maansteen.

DOWNLOAD HIER EEN PDF MET BOVENSTAANDE INFORMATIE.

Deze analyse werd mede mogelijk gemaakt door donaties via GoFundMe. Dank aan Marjolein Heurman van Puffins and Pies voor haar eerdere werk over maansteen en Sven Huigen van Facets by Sven voor het beschikbaar stellen van een aantal cabochons.

Wil je zelf ook beter leren mineralen te herkennen op basis van hun vorm en eigenschappen, bekijk dan mijn video’s op YouTube of volg een cursus bij Stapel van Stenen.

Scroll naar top